Kvennadagurinn 8. mars

Ekki fyrir svo alls löngu komst ég að því að gatan sem ég vinn á, Dorotheenstrasse, hafði áður verið nefnd í höfuðið á öðrum kvenmanni. Sá hluti götunnar sem tilheyrði Austur-Berlín nefndist Clara Zetkin strasse í höfuðið á einum helsta kvenréttindafrömuði Þýskalands. Árið 1995 var nafni götunnar breytt í Dorotheenstrasse, í höfuðið á einhverri prinsessunni, samkvæmt tillögu Helmut Kohls, þáverandi kanslara Þýskalands. Kanslaranum þótti óviðeigandi að gatan sem liggur að Bundestag og Reichstag, aðsetri ríkisstjórnar og þings, drægi nafn sitt af þekktum sósíalista sem barðist fyrir réttindum kvenna. Örlítið finnst mér það hjákátlegt að karlmaður í valdastöðu láti þá auðvitað breyta heitinu í höfuðið á prinsessu sem gerði lítið annað en að klæðast íburðarmiklum kjólum og klappa hundum...

Zetkin, til vinstri, með vinkonu sinni Rosu Luxemburg


Clara Zetkin er Bríet Bjarnhéðinsdóttir þeirra þjóðverja. Hún var ekki aðeins ötull talsmaður réttinda kvenna heldur einnig friðar og hafðist margt að með vinkonu sinni Rosu Luxemburg. Henni er eignaður heiðurinn að alþjóðlegum baráttudegi kvenna sem er í dag 8.mars. Á alþjóðlegri ráðstefnu sósíalískra kvenna sem var haldin í Kaupmannahöfn árið 1910 bar hún upp þá tillögu að konum yrði eignaður alþjóðlegur baráttudagur. Hugmyndin kom frá Bandaríkjunum þar sem dagur tileinkaður baráttu kvenna hafði gefist vel í að vekja athygli á réttindum kvenna. Fyrsti alþjóðlegi baráttudagur kvenna var raunar haldinn 19. mars í Danmörku, Þýskalandi, Austurríki-Ungverjalandi og í Sviss og var jafn kosningaréttur karla og kvenna í brennidepli. Árið 1921 var ákveðið að færa dagsetningu baráttudags kvenna til 8. mars, til heiðurs rússneskum verkakonum, eiginkonum hermanna og bóndakonum sem hófu mótmæli 8. mars 1917 (23. Febrúar að rússnesku tímatali) sem leiddi síðar til febrúarbyltingarinnar.

Ekki var jafn mikið haldið upp á daginn eftir seinna stríð og var til dæmis haldið upp á hann sem sósíalískan mæðradag í Austur-Þýskalandi, enda móðurímyndin í hávegum höfð í Sóvétríkjunum gömlu. Á áttunda áratugnum var svo blásið lífi í daginn í kjölfar kvennahreyfingarinnar í Vestur-Þýskalandi en hún gagnrýndi einmitt þennan mæðrabrag sem dagurinn hafði tekið á sig. Alþjóðaþing Sameinuðu þjóðanna gerði svo daginn að alþjóðlegum baráttudegi kvenna árið 1977.

Á Íslandi er þessi dagur ekki mjög áberandi en við höfum vitaskuld aðra daga eins og 19. júní og kvennafrídaginn 24. október. Mér sýnist á öllu að hér í Þýskalandi þurfi konur á þessum degi á að halda til að vekja sig til umhugsunar. Þær eru eftirbátar kynsystra sinna í Vestur-Evrópu hvað varðar mörg jafnréttismál. Á vefmiðli einum las ég að 45% þýskra kvenna á milli 20-64 ára vinna aðeins hlutastarf þar sem það fellur í þeirra skaut að sinna fjölskyldu og heimili líkt og um fullt starf væri að ræða. Þýskar konur í fullu starfi eru að jafnaði með 21% lægri laun að meðaltali en karlar samkvæmt tölum frá OECD en hvergi er launamunur kynjanna meiri í löndum Evrópusambandsins. Einungis 3% þýskra kvenna sitja í stjórnum fyrirtækja en þess skal geta að þýskar konur eru alla jafna með langa skólagöngu að baki. Þær eiga að vísu kanslara sem er kvenmaður en hún hefur í gegnum tíðina lítið látið heyra í sér hvað varðar kvenréttindamál.

Ég velti því fyrir mér hvort þýskum konum veiti nokkuð af nýrri Clöru Zetkin til að rétta sína stöðu af eða að minnsta kosti einhverri rödd sem lætur ekki alvöru hugsjónakonur, sem gerðu raunverulega eitthvað fyrir sína samtíð og framtíð, víkja fyrir prinsessuhugmyndinni. Fyrsta skrefið væri til dæmis að gefa götunni sem ég vinn við sitt upprunalega heiti – gæti verið ágætis áminning allra þeirra kvenna og karla sem þar eiga leið um.

Döner kebab-"innflytjandinn" sem aðlagaðist

Í fyrra var með ýmsum hætti minnst tilkomu Berlínarmúrsins sem hafist var handa við að byggja í ágúst 1961. Sama ár kom fyrsta, tyrkneska farandverkafólkið til Þýskalands eða „Gastarbeiter“ eins og það var nefnt á þýsku. Þessi tvö tímamót, bygging múrsins og koma þeirra, eru alls ekki óaðskilin því með byggingu múrsins skorti á einni nóttu verkafólk frá Austur-Berlín í verksmiðjur sem staðsettar voru í Vestur-Berlín. Staðgengla vantaði í verksmiðjurnar og það sem fyrst. Tyrkir glímdu við mikið atvinnuleysi og um haustið 1961 rituðu þýsk og tyrknesk stjórnvöld undir fyrirkomulag sem hljóðaði upp á loforð um vinnu fyrir Tyrki, háð vissum skilyrðum, s.s um gott heilsufar og mætingu á þýskunámskeið þegar til Þýskalands væri komið. Fimmtíu ár eru liðin síðan og hefur stærsti hluti þessa farandverkafólks gert Þýskaland að sínu heimalandi. Vestur-Berlín tók sér annan keim með komu farandverkafólksins og Kreuzberg var fyrst til að gangast undir breytingar þar sem margt farandverkafólkið átti heimili. Það var einmitt í Kreuzberg, tíu árum eftir komu fyrsta farandverkafólksins til Berlínar, sem maður að nafni Kadir Numann útbjó fyrsta dönerinn í brauð, skyndibita sem hægt er að fá á hverju götuhorni í borginni og hver maður sem kemur til Berlínar getur ekki látið framhjá sér fara að smakka. Vegna komu þessa farandverkafólks fyrir 50 árum fagna Þjóðverjar annarra tímamóta sem hefðu sennilega ekki komið til nema vegna tyrkneskra áhrifa í borginni, en í ár er haldið upp á 40 ára afmæli fyrsta dönersins!

Heiðurinn á samsetningu þessa einfalda en bragðgóða skyndibita á maður að nafni Kadir Nurmann eða „Döner-Papa“ eins og hann hefur verið uppnefndur á þýsku. (Reyndar hefur mörgum manninum verið eignaður heiðurinn af fyrsta dönernum en látum þessa frásögn gilda hér). Í byrjun áttunda áratugarins rak hann ísbúð í Kreuzberg og tók eftir því hvernig líf fólks var sífellt erilsamara, það hafði engan tíma til að setjast niður við máltíð og var ávallt á leið frá einum stað til annars. Nurmann vildi bregðast við þessu breytta lífsmynstri fólks sem veitingamaður. Árið 1971 opnaði fyrsti McDonalds staðurinn í Þýskalandi og sló strax í gegn þar sem boðið var upp á fljótlega og handhæga máltíð – allt í einu brauði. Nurmann lék leikinn eftir, það sem hann hafði verið að bjóða upp á á einum diski setti hann saman í flatt brauð, líkt og hamborgara. Hátt í fjörtíu árum seinna hefur dönerinn í brauði vinninginn á McDonalds borgarana. Um 16000 dönersjoppur eru í Þýskalandi sem selja samanlagt þrjár milljónir dönera á dag og dönerinn fyrirfinnst allsstaðar í heiminum þar sem hver þjóð hefur lagað hann með sínu nefi. Hvergi er hann jafn fyrirferðarmikill eins og í Þýskalandi þar sem félag tyrkneskra döner framleiðanda í Evrópu (ATDiD) hefur aðsetur sitt.

Það verður ekki auðveldlega hlaupið frá því að bragða á þessum þekkta skyndibita þegar komið er til Berlínar. Talað er um Berlín sem höfuðborg dönersins og er hann jafn vinsæll meðal Berlínar-hipstersins, sem sést úða honum í sig seint um nætur, og meðal jakkafataklæddra manna sem gæða sér á honum í hádegispásunni. Hinn klassíski döner samanstendur af stökku flatbrauði, vel krydduðu „Scheibenfleisch“ sem er kálfa- eða kjúklingakjöt, steikt á teini, hvít- og rauðkáli, tómötum, gúrkum, lauki, stundum sneið af sauðaosti og einhverskonar kryddjurtasósu. Það getur verið kúnst að borða döner. Erfiðleikum er háð að forðast sósukám upp á gagnauga eða missa meira en helminginn af álegginu úr brauðinu á meðan áti stendur. Snyrtipinnum er bent á að fá sér dürum sem inniheldur það sem og döner en því er vafið í þunnt flatbrauð, ekki ólíkt tortillu. Notkun hnífapara tilheyrir ekki þegar maður athafnar sig við döner-máltíð.

Þakka má vinsældum dönersins, sem er vinsælli en hamborgarar, pizzur og currywurst í Berlín, því að framreiðsla hans stendur viðskiptavininum fyrir opnum dyrum. Hver döner er útbúinn eftir pöntun og viðskiptavinurinn hefur hráefnið fyrir sjónum sér, kjötið snýst og steikist á teini, grænmetið er niðurskorið í kæliborði og hið sama má segja um sósurnar. Einfalt, fljótlegt og bragðgott er það sem fólk vill ásamt því að fá mikið fyrir lítinn pening en döner kostar að meðaltali 3 evrur í Berlín.

Ekki eru þó allir jafn hrifnir af „Scheibenfleisch“ eða kjöti yfirhöfuð, en vilja samt ekki gefa dönerinn algerlega upp á bátinn. Vöner er lítill skyndibitastaður í hverfinu Friedrichschain sem býður upp á skyndibita þar sem uppistaðan kemur ekki úr dýraríkinu. Þar er hægt að fá vöner, sem inniheldur það sama og döner nema kjötinu er skipt út fyrir einhverskonar „kjötlíki“. Það er búið til úr hveiti glúteini, tofu og grænmeti og snýst á teini við heita plötu líkt og kjötskífurnar hjá venjulegum dönersölustöðum. Einnig er að sjálfsögðu hægt að nálgast bio-döner þar sem hráefnið er allt lífrænt ræktað.

Segja má að dönerinn sé mun meira en aðeins vinsæll skyndibiti. Hann er einnig tákngervingur menningarlegrar blöndunar og aðlögunar.