Þegar tíminn fer fram úr mér á morgnana

Steinn Steinarr orti að tíminn væri eins og vatnið, og vatnið væri djúpt og kalt eins og vitund okkar sjálfra. Þegar ég hugsa um okkar frábæra ljóðskáld þá sé ég alltaf fyrir mér hörkulegan svip hans, ljóðrænar bylgjurnar í hárinu hans, há kollvikin, djúpt hökuskarðið og augu sem horfa djúpt og kalt á mann, einhvern veginn skáhallt framan af umslagi. Það sem tíminn gerði Steini Steinarri var að frysta hann á frímerki, sem er sennilega álíka tilfinning og að vera ofan í djúpu og köldu vatni, ef maður hefði vitund til þess. Svona fer tíminn með suma, eða reyndar bara Póstur og sími. Fólk vill oft frysta skáld sín á einhvern máta, minnast þeirra, að vitaskuld, og heiðra. Á göngu á Petrínhæðinni í Prag, síðastliðinn nóvember, sá ég framundan mér styttu og ég hugsaði með mér: „Æj nei, ekki enn eitt skáldið sem hefur orðið að steini“, og ég brá mér út af leið á forugan göngustíg til þess eins að forðast augnsamband við styttu, eftirmynd af manni sem eitt sinn lifði og meitlaði orð sem hreyfðu við fólki en var sjálfur meitlaður í hreyfingarlausan stein.

En þessi pistill átti ekki að fjalla um skáld og hvað er gert til að minnast þeirra (sjálf tel ég frímerki og styttur góðar aðferðir til að minnast og fanga áhuga fólks á skáldum og verkum þeirra) en hugleiðingar mínar taka stundum króka frá meginviðfangsefninu, sérstaklega ef það er kelda á veginum því hugðarefni mitt þessa stundina er fyrirbæri sem við skiljum ekki enn sem komið er til fullnustu en höfum reynt að finna góðar mælingar á allt frá örófi alda: Tíminn.

Á morgnana undanfarið hefur mér oft liðið sem tíminn hafi þegar farið fram úr, hlaupið á klósettið, gert teygjuæfingar, klætt sig, ristað brauð og hitað kaffi áður en augnlok mín hafi sem minnsta gert tilraun til þess að ljúka sér upp við óþolandi vekjarann í gemsanum mínum.

Tíminn er alltaf farinn fram úr mér á morgnana.

Á kvöldin, þegar ró hefur færst yfir bæinn og mannskapinn í senn og manneskjan sér að það sem ekki var afrekað yfir daginn verður og getur beðið til næsta dags, held ég alltaf í fávisku minni að ég hafi náð tímanum, að ég gangi samsíða honum í kvöldhúminu. Ég másandi eftir kapphlaup dagsins en hann gengur rösklega, rétt til að trappa sig niður eftir afrek dagsins.

Hvað er annars tíminn en mælieining við líf manns sjálfs? Við upplifum tímann ekki öðruvísi en í samhengi við líf/tíma okkar sjálfra. Tíminn er maður sjálfur. Það er ekki við neinn annan tíma í lífi manns að miða nema við tíma sjálfs manns. Getur þó tíminn verið sameign? Sameiginlegur? Er upplifun okkar sameiginleg? Í grunnskóla er okkur kennt að til sé mismunandi tími, forsögulegur tími, sem enginn man eftir því það var enginn til að muna. Svo er eitthvað sem heitir jarðsögulegur tími en mennirnir fóru á einhverjum tímapunkti að verða forvitnir um tímann sem var á undan tímanum svo þeir fóru að pota í jarðlög og taka sýni. Var nokkuð til frá upphafi nema tíminn og verður nokkuð á endanum til nema tíminn? Getur nokkuð verið til á undan lífinu nema þá kannski tíminn?

Ég er alltaf að reyna að átta mig á þessum tíma sem fer að sofa á sama tíma og ég á næturnar en er kominn fram úr löngu á undan mér á morgnana. Þegar ég hugsa samt of mikið um hann finnst mér vitund mín verða of djúp og köld... Í raun er mér alveg sama þótt hann fari fyrr fram úr, svo lengi sem hann hitar inniskóna mína og setur tvær brauðsneiðar í ristavélina.

Hjarta Havels

Hún kom hlaupandi úr skólanum einn dag, seint um haust árið 2002, yngsta fóstursystir mín í skiptinemafjölskyldunni sem ég dvaldi hjá í Prag. Um leið og hún skellti útidyrahurðinni að baki sér kallaði hún inn íbúðina: „Getiði hvern ég hitti í dag?“, og án þess að við, ég og aðrir í fjölskyldunni, gætum stungið upp á einhverri persónu svaraði hún um hæl sinni eigin spurningu sem var þó meira skyld við upphrópun: „Nase prezident! (forsetann okkar) Václav Havel“ . Fóstursystirin hafði verið á rölti eftir skóla með bekkjarsystrum sínum þegar þær rákust á forsetann ásamt einhverju fylgdarliði. Ungu stelpurnar urðu auðvitað upp með sér að sjá með eigin augum þjóðhöfðingja sinn og þeirra helstu þjóðhetju. Uppúr skólatöskunni dró hún upp blaðsnifsi sem hún sýndi okkur. Á það var skrifað með skærgrænum tússpenna Václav Havel og fyrir ofan nafnið var búið að teikna lítið hjarta. Hún og bekkjarsystur hennar höfðu fengið eiginhandaáritun hjá forsetanum en Havel var þekktur fyrir hlýlegt viðmót og að veita almenningi ávallt sitthvað af tíma sínum ef hann var stoppaður út á götu. Með eiginhandaáritun sinni lét Havel alltaf fylgja lítið, teiknað hjarta með og páraði því ekki bara nafnið sitt á blað í flýti. Hjarta Havels var hans einkennistákn og vísaði í eina af hans frægari tilvitnunum: „Sannleikurinn og kærleikurinn mun sigra lyga og hatur“.

Árið 2002 var síðasta ár Havels í forsetaembætti en hann hafði þá setið sem forseti Tékkóslóvakíu í rúm tvö ár, frá 1989-1992 og svo Tékklands í tíu ár eftir að Slóvakía varð að sjálfstæðu ríki 1993. Með síðustu verkum Havels í embætti var að láta risastórt, rósrautt neon-hjarta lýsa fyrir ofan Pragkastala. Það lýsti frá 17. Nóvember, daginn sem NATO ráðstefna hófst í Prag, til byrjun mars 2003, þegar kosið hafði verið til nýs forseta. Neon-hjartað var einskonar gjöf Havels til tékknesku þjóðarinnar á síðustu mánuðum hans í embætti. Hjartað og tilgangur þess var mjög umdeilt á meðan það lýsti fyrir ofan miðaldakastalann í Prag. Sumir gagnrýndu kostnaðinn við lýsinguna og uppsetningu, aðrir töldu þetta ósmekklegt í „hjarta“ þessarar fallegu borgar og sumir kristnir menn urðu æfir þar sem hjartað lýsti fyrir ofan basilíku heilags Jirí og lítilsvirti helgidóminn. Lögregla þurfti að vakta svæðið á tímabili því óprúttnir aðilar reyndu í sífellu að klippa á rafmagnskapalinn eða hjartaæðarnar í þessu tilfelli. Má segja að þessi gjöf Havels hafi ekki hitt alla í hjartastað en ef litið var framhjá kostnaði og fegurðarmati þá var tilgangur verksins göfugur, þ.e. að flytja boðskap Havels til tékknesku þjóðarinnar. Hjartað átti að merkja skilning, orku jákvæðra samskipta og ósigur hugmyndafræða sem byggjast á klisjum og illsku. Fyrst og fremst átti verkið að minna á mikilvægi náungakærleikans og frelsi fólksins. Sjálfur hafði Havel barist gegn einræðisstefnu Sovétríkjanna sem einkenndist af ógnarstjórn, ýtti undir ótta, svipti fólk frelsi og gróf undan náungakærleika.

Sjálf man ég vel eftir neon-rósrauða hjartanu sem ég komst ekki undan að sjá á hverju kvöldi yfir dimmustu vetrarmánuði skiptinemadvalar minnar. Stundum hvarflaði því að mér að hjartað og neonleiki þess gæti því miður minnt á önnur rósrauð neonskilti í vissum hverfum borgarinnar sem höfðu engan fallegan boðskap fram að færa. En þegar kaldhæðnin kom ekki yfir mig þá minnti hjartað á kastalahæðinni mig á, að kærleikurinn ætti og skyldi yfirvinna allt. Að náungakærleikurinn væri í raun sterkasta afl heims þó oft og tíðum virðist fara lítið fyrir honum. Václav Havel lést fyrir tæpum mánuði en hann hafði lengi barist við ýmsa heilsukvilla í kjölfar lungnakrabbameins sem hann greindist með árið 1996. Hjarta Havels gaf sig eins og öll hjörtu gera að endingu. En þó hjörtu gefa sig, hætta að slá, þá hætta þau ekki að lýsa. Hjarta Havels lýsir enn og gagnast ekki aðeins sem leiðarljós í stjórnmálum heimsins heldur líka sem viðmið í hversdagslegum samskiptum manna á milli. Það lýsir líka enn, neongrænt á krumpuðu blaðsnifsi sem ung, tékknesk kona geymir ofan í skúffu til minningar um fund hennar við forsetann sem teiknaði alltaf hjartað sitt.