Hjarta Havels

Hún kom hlaupandi úr skólanum einn dag, seint um haust árið 2002, yngsta fóstursystir mín í skiptinemafjölskyldunni sem ég dvaldi hjá í Prag. Um leið og hún skellti útidyrahurðinni að baki sér kallaði hún inn íbúðina: „Getiði hvern ég hitti í dag?“, og án þess að við, ég og aðrir í fjölskyldunni, gætum stungið upp á einhverri persónu svaraði hún um hæl sinni eigin spurningu sem var þó meira skyld við upphrópun: „Nase prezident! (forsetann okkar) Václav Havel“ . Fóstursystirin hafði verið á rölti eftir skóla með bekkjarsystrum sínum þegar þær rákust á forsetann ásamt einhverju fylgdarliði. Ungu stelpurnar urðu auðvitað upp með sér að sjá með eigin augum þjóðhöfðingja sinn og þeirra helstu þjóðhetju. Uppúr skólatöskunni dró hún upp blaðsnifsi sem hún sýndi okkur. Á það var skrifað með skærgrænum tússpenna Václav Havel og fyrir ofan nafnið var búið að teikna lítið hjarta. Hún og bekkjarsystur hennar höfðu fengið eiginhandaáritun hjá forsetanum en Havel var þekktur fyrir hlýlegt viðmót og að veita almenningi ávallt sitthvað af tíma sínum ef hann var stoppaður út á götu. Með eiginhandaáritun sinni lét Havel alltaf fylgja lítið, teiknað hjarta með og páraði því ekki bara nafnið sitt á blað í flýti. Hjarta Havels var hans einkennistákn og vísaði í eina af hans frægari tilvitnunum: „Sannleikurinn og kærleikurinn mun sigra lyga og hatur“.

Árið 2002 var síðasta ár Havels í forsetaembætti en hann hafði þá setið sem forseti Tékkóslóvakíu í rúm tvö ár, frá 1989-1992 og svo Tékklands í tíu ár eftir að Slóvakía varð að sjálfstæðu ríki 1993. Með síðustu verkum Havels í embætti var að láta risastórt, rósrautt neon-hjarta lýsa fyrir ofan Pragkastala. Það lýsti frá 17. Nóvember, daginn sem NATO ráðstefna hófst í Prag, til byrjun mars 2003, þegar kosið hafði verið til nýs forseta. Neon-hjartað var einskonar gjöf Havels til tékknesku þjóðarinnar á síðustu mánuðum hans í embætti. Hjartað og tilgangur þess var mjög umdeilt á meðan það lýsti fyrir ofan miðaldakastalann í Prag. Sumir gagnrýndu kostnaðinn við lýsinguna og uppsetningu, aðrir töldu þetta ósmekklegt í „hjarta“ þessarar fallegu borgar og sumir kristnir menn urðu æfir þar sem hjartað lýsti fyrir ofan basilíku heilags Jirí og lítilsvirti helgidóminn. Lögregla þurfti að vakta svæðið á tímabili því óprúttnir aðilar reyndu í sífellu að klippa á rafmagnskapalinn eða hjartaæðarnar í þessu tilfelli. Má segja að þessi gjöf Havels hafi ekki hitt alla í hjartastað en ef litið var framhjá kostnaði og fegurðarmati þá var tilgangur verksins göfugur, þ.e. að flytja boðskap Havels til tékknesku þjóðarinnar. Hjartað átti að merkja skilning, orku jákvæðra samskipta og ósigur hugmyndafræða sem byggjast á klisjum og illsku. Fyrst og fremst átti verkið að minna á mikilvægi náungakærleikans og frelsi fólksins. Sjálfur hafði Havel barist gegn einræðisstefnu Sovétríkjanna sem einkenndist af ógnarstjórn, ýtti undir ótta, svipti fólk frelsi og gróf undan náungakærleika.

Sjálf man ég vel eftir neon-rósrauða hjartanu sem ég komst ekki undan að sjá á hverju kvöldi yfir dimmustu vetrarmánuði skiptinemadvalar minnar. Stundum hvarflaði því að mér að hjartað og neonleiki þess gæti því miður minnt á önnur rósrauð neonskilti í vissum hverfum borgarinnar sem höfðu engan fallegan boðskap fram að færa. En þegar kaldhæðnin kom ekki yfir mig þá minnti hjartað á kastalahæðinni mig á, að kærleikurinn ætti og skyldi yfirvinna allt. Að náungakærleikurinn væri í raun sterkasta afl heims þó oft og tíðum virðist fara lítið fyrir honum. Václav Havel lést fyrir tæpum mánuði en hann hafði lengi barist við ýmsa heilsukvilla í kjölfar lungnakrabbameins sem hann greindist með árið 1996. Hjarta Havels gaf sig eins og öll hjörtu gera að endingu. En þó hjörtu gefa sig, hætta að slá, þá hætta þau ekki að lýsa. Hjarta Havels lýsir enn og gagnast ekki aðeins sem leiðarljós í stjórnmálum heimsins heldur líka sem viðmið í hversdagslegum samskiptum manna á milli. Það lýsir líka enn, neongrænt á krumpuðu blaðsnifsi sem ung, tékknesk kona geymir ofan í skúffu til minningar um fund hennar við forsetann sem teiknaði alltaf hjartað sitt.